Antzineko munduan talde ezkontza zegoen, hau da, gizon talde bat emakume talde batekin elkartzen zen. Orduan semeak eukitzean inor ez zekien nor zen aita, horregatik semeak amarenak ziren bakarrik. Geroago bikote elkarketa indarra artzen asi zen, baina elkarketa makala zen eta semeak jarraitzen zuten amarenak izaten bakarrik. Sozietatea matriarkala zen.
Hortik dator Mariren mitoa, emakume handia eta izugarria , antzineko denen ama matriarkalaren mitifikazio bat izanez. Mariri ere deitzen zaio dama, emakumea, sorgina edota maltzurra. Bere bizilekuak dira Orhy, Aralar, Aya, Oiz, Amboto, eta Gorbeako mendizerrak beste askoren artean eta Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa eta Iparraldeko kobazulo ugari. Horregatik ere deitzen zaio kobazuloko Mari. Forma askotan agertzen da, normalean emakume oso polit bat bezala. Leku batetik bestera doa, airetik,txispetaz inguraturik. Izugarrizko durunbak gertatzen dira bere kobazuloetan izkutatzen denean.
“Mari, Ama Lurraren irudikapena, izadiaren eta bertako elementu guztien erregina da. Gehienetan emakume gorputza eta aurpegiarekin irudikatu izan ohi da, dotore jantzita (gehienetan gorriz), zuhaitz edo suzko emakume gisara ere agertzen delarik. Sugaar da bere senarra, sorginak bere gurtzaileak eta bi seme ditu: Mikelats eta Atarrabi, ongia eta gaizkiaren irudikapenak.”Wikipedia
“Marik itxura eta podere anitz dauzka : « Izadia » da, bai eta ere « Jainkoa » ; sakrifikatuak diren animaliak eta dirua eskaintzen zaizkio. Horregatik erlijioak baztertu zuen, behiala osorik menperatzen zuen mundutik kenduz « bestelako » testuinguru batean kokatzeko. Polikinaka Mariren pertsonaia gero eta lainotsuago bihurtu.”Wikipedia
